دکتر علی فیضی
تجربه بالینی ارزشمند است؛ اما از کجا می‌فهمیم تجربه امروز، مهارت فردای ما را بهتر کرده است؟ تمرین عامدانه دعوتی است به دقیق‌تر دیدن عملکرد، انتخاب یک مهارت مشخص و تمرین آن با بازخورد؛ مسیری که رشد حرفه‌ای را از یک آرزو به یک برنامه قابل بررسی تبدیل می‌کند.
ابردرمانگر یعنی چه؟
در نوشته‌های اسکات دی. میلر و همکاران، «ابردرمانگر» یا Supershrink به درمانگری اشاره دارد که در سنجش نظام‌مند پیامدهای درمان، نتایج بهتری از همتایان خود به دست می‌آورد. این عنوان به شهرت، تعداد دوره‌های گذرانده‌شده یا تعلق به یک رویکرد خاص وابسته نیست؛ بحث درباره عملکرد بالینیِ قابل اندازه‌گیری است. [۱]
چنین مقایسه‌ای به داده‌های کافی، توجه به تفاوت مراجعان و شیوه مناسب اندازه‌گیری نیاز دارد. یک جلسه موفق یا رضایت شخصی درمانگر، به‌تنهایی برای قضاوت درباره اثربخشی پایدار کافی نیست.
چرا سابقه کار به‌تنهایی پاسخ نمی‌دهد؟
ممکن است سال‌ها یک کار را انجام دهیم، بدون اینکه دقیقاً بدانیم در کدام بخش بهتر شده‌ایم. تجربه فرصت یادگیری ایجاد می‌کند؛ کیفیت بازخورد و شیوه استفاده از این فرصت نیز اهمیت دارد.
پژوهش‌های مربوط به تفاوت میان درمانگران، پرسش مهمی پیش روی ما می‌گذارند: برای شناخت عملکرد خود، چه داده‌ای فراتر از برداشت شخصی داریم؟ بازخورد مراجع، مشاهده عملکرد و پیگیری پیامدهای درمان می‌توانند بخشی از این تصویر را روشن کنند. مطالعه چاو و همکاران نیز ارتباط میان فعالیت‌های تمرینی و اثربخشی درمانگران را بررسی کرده است؛ این ارتباط را نباید تضمین نتیجه یا اثبات رابطه علّی برای هر فرد دانست. [۲]
تمرین عامدانه دقیقاً چیست؟
در چارچوب اریکسون، تمرین عامدانه فعالیتی هدفمند برای بهبود یک مؤلفه مشخص عملکرد است: هدف روشن دارد، سطح دشواری با توان فعلی متناسب است، بازخورد فراهم می‌کند و به اصلاح و تکرار فرصت می‌دهد. مطالعه و تکرار روزمره می‌توانند مفید باشند؛ اما هر فعالیت آموزشی با این تعریف یکسان نیست. [۳]
در روان‌درمانی، هدفی مانند «همدل‌تر شدن» بسیار کلی است. می‌توان آن را به مهارتی قابل مشاهده تبدیل کرد: «پیش از مطرح‌کردن راه‌حل، تجربه هیجانی مراجع را در یک جمله روشن و غیرقضاوتی بازتاب بدهم.» این صورت‌بندی امکان تمرین و دریافت بازخورد مشخص را فراهم می‌کند.
افسانه ده‌هزار ساعت را کنار بگذاریم
پژوهش مشهور اریکسون درباره نوازندگان، به تفاوت فعالیت‌های تمرینی در گروه‌های مورد مطالعه توجه داشت. عدد ده‌هزار ساعت، نسخه ثابت و همگانی برای رسیدن به تبحر نیست. حوزه فعالیت، کیفیت تمرین، شرایط یادگیری و شیوه سنجش اهمیت دارند. برای یک درمانگر، شمردن ساعت‌های حضور در اتاق درمان با سنجش تمرین هدفمند یک مهارت برابر نیست. [۳]
بازخورد؛ حلقه اتصال تمرین به یادگیری
بازخورد زمانی برای تمرین مفیدتر است که به رفتاری مشخص اشاره کند و قدم بعدی را روشن‌تر سازد. جمله‌ای مانند «خوب بود» جهت کمی به تمرین می‌دهد؛ در مقابل، «پس از بیان ناامیدی مراجع، سریع سراغ توضیح تکنیک رفتی؛ یک بار با مکث و بازتاب احساس پاسخ بده» به یک رفتار تمرین‌پذیر اشاره می‌کند.
مشاهده یک نقش‌آفرینی ساختگی یا گفت‌وگو با همتایان، فرصت شروع کم‌هزینه‌ای است. استفاده از ضبط جلسه واقعی به رضایت آگاهانه، حفظ محرمانگی و رعایت قواعد حرفه‌ای نیاز دارد. تمرین جایگزین مسئولیت بالینی یا سوپرویژن متناسب با نیاز درمانگر نمی‌شود.
یک نمونه: پاسخ به «این جلسات فایده‌ای ندارد»
فرض کنید مراجع می‌گوید: «فکر نمی‌کنم این جلسات به من کمک کند.» هدف تمرین می‌تواند تحمل بازخورد منفی و آغاز گفت‌وگوی مشترک درباره آن باشد. در یک نقش‌آفرینی، پاسخ‌های مختلف را امتحان کنید: بازتاب ناامیدی، پرسیدن درباره بخش‌های ناکارآمد جلسه و دعوت به بازنگری هدف‌ها.
همتای شما می‌تواند بررسی کند: آیا پاسخ حالت دفاعی داشت؟ آیا تجربه مراجع شنیده شد؟ آیا پرسش بعدی روشن و باز بود؟ معیار تمرین، حفظ گفت‌وگو و همکاری است؛ جمله نمونه، پروتکل یا پاسخ مناسب برای همه مراجعان نیست.
اولین قدم شما در این هفته
یک موقعیت دشوار تکرارشونده را انتخاب کنید. آن را به یک رفتار کوچک و قابل مشاهده تبدیل کنید. یک نمونه ساختگی برای تمرین بسازید و از همتای مناسب بازخورد مشخص بگیرید. پاسخ را اصلاح کنید، دوباره تمرین کنید و در زمان مشخصی پیشرفت خود را مرور کنید.
برای مثال، به جای هدف «درمانگر بهتری شوم»، بنویسید: «این هفته، در نقش‌آفرینیِ مواجهه با نارضایتی، پیش از توضیح دادن یک پرسش باز درباره تجربه مراجع مطرح می‌کنم.» این هدف را می‌توان دید، تمرین کرد و بازنگری کرد.
تبحر حرفه‌ای یک مسیر قابل بازنگری است
تمرین عامدانه وعده تبدیل سریع هر فرد به ابردرمانگر نیست. ارزش آن در دقیق‌تر کردن پرسش رشد است: چه مهارتی، با چه تمرینی، با کدام بازخورد و با چه نشانه‌ای از پیشرفت؟ پاسخ‌ها در طول مسیر تغییر می‌کنند و همین بازنگری، بخشی از یادگیری حرفه‌ای است.
این یادداشت با نام دکتر علی فیضی و با تهیه و تدوین تیم علمی آکادمی منتوریس، بر پایه متن ارائه‌شده و منابع زیر تنظیم شده است.
